Strategia Zrównoważonego Rozwoju Polski do 2025 roku

4. Aktorzy procesu rozwoju zrównoważonego

4.1. Udział wszystkich grup i struktur społecznych i państwowych.

Deklaracja z Rio de Janeiro i przyjęta tam Agenda 21, traktując zrównoważony rozwój przede wszystkim w kategoriach globalnych, w warunkach wciąż istniejącej w wielu krajach dyskryminacji kobiet, dyskryminacji rasowej, braku rozwiniętych struktur demokratycznych, zacofania niektórych grup zawodowych, np. rolników, ustanowiły odpowiedzialnymi za realizację zasad rozwoju zrównoważonego Rządy i Głowy Państw, wskazując jednocześnie znaczenie i sposób podniesienia roli tych dyskryminowanych grup społecznych lub słabych dotąd struktur. I tak rozdziały od 23 do 32 Agendy 21 poświęcone zostały roli następujących grup społecznych:

- kobiety,

- dzieci i młodzież,

- ludność tubylcza i grupy etniczne,

- organizacje pozarządowe,

- struktury i organizacje samorządowe,

- robotnicy i związki zawodowe,

- przedsiębiorcy i organizacje przemysłowe,

- kręgi naukowe i techniczne,

- rolnicy.

W warunkach polskich, tzn. przy dobrze już rozwiniętych i prawnie umocowanych strukturach demokratycznych, gwarantowanych prawnie swobodach obywatelskich, dobrze rozwiniętych organizacjach samorządowych, pozarządowych, pracowniczych i zawodowych, profesjonalnych i naukowo-technicznych, w zasadzie nie ma potrzeby wyznaczania konkretnym grupom społecznym jakiejś szczególnej roli w rozwoju zrównoważonym.

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej gwarantuje każdemu obywatelowi równe prawa do rozwoju i udziału w życiu publicznym niezależnie od płci, wieku, rasy, pochodzenia społecznego i narodowościowego, przekonań politycznych wyznawanej religii. Nie ma więc w Polsce dyskryminacji obywateli, a każdy jej przejaw byłby ścigany z mocy prawa i traktowany jako przestępstwo.

Warunkiem powodzenia realizacji rozwoju zrównoważonego jest aktywność każdego obywatela, dobrze wyedukowanego, dobrze zorganizowanego, wychowanego w poszanowaniu tradycji, kultury, przyrody i w szacunku dla poglądów i pracy innego obywatela.

W warunkach polskich najważniejszą rolę do spełnienia będą miały więc te struktury, które mogą przygotować jednostkę do aktywnych, niewymuszonych działań na rzecz takiego właśnie kierunku rozwoju kraju oraz umożliwić te działania. Będą to więc:

- rodzina, jako podstawowa komórka społeczna, dająca wychowanie w poszanowaniu tradycji, religii, rozbudzająca wrażliwość na otaczające zjawiska i potrzeby innych i kształtująca potrzeby kulturalne, umiejętność współżycia i współpracy z innymi, szacunek dla otaczającego środowiska i jego praw oraz >rozbudzająca aktywność i pomysłowość dla samorealizacji jednostki,

- szkolnictwo podstawowe i ponadpodstawowe, dające podstawy wiedzy ścisłej, przyrodniczej i humanistycznej oraz umiejętność współżycia i współpracy w większych grupach społecznych, kształtujące twórczy sposób podejścia do pracy oraz szacunek dla pracy innych,

- organizacje młodzieżowe i organizacje pozarządowe, w tym organizacje naukowe, ekologiczne, społeczne (np. harcerstwo), organizacje religijne i kulturalne, zespoły sportowe, kształtujące umiejętność współdziałania w realizacji wspólnych celów, uczące odpowiedzialności za siebie i za innych oraz rozwijające umiejętności tworzenia programów, planów i możliwości ich realizacji,

- - organizacje i struktury samorządowe, kształtujące umiejętności podejmowania decyzji, zarządzania ich realizacją i ponoszenia odpowiedzialności za decyzje podejmowane w imieniu innych i w ich interesie,

- organizacje pracownicze i zawodowe, kształtujące umiejętności współodpowiedzialności za działalność ekonomiczną, warunki i stosunki w miejscu pracy, bezpieczeństwo, higienę i środowisko w miejscu pracy i poza nim, wpływ tej działalności na otoczenie, inicjatywy zawodowe i społeczne,

- organizacje naukowe i techniczne, w tym placówki badawczo-rozwojowe, kształtujące rozwój osobisty jednostek i rozwój technologiczny.

Niezwykle ważną strukturą, mającą olbrzymi wpływ na postawy i zachowania jednostek i grup społecznych w Polsce był, jest i będzie w przyszłości Kościół katolicki. Znane są wystąpienia Papieża dotyczące moralnych, ekologicznych i społecznych aspektów rozwoju cywilizacyjnego oraz szkód jakie przynosi rozwój niezrównoważony. Kościół będzie więc, w sposób niezwykle efektywny, już na szczeblu parafii, oddziaływał na społeczeństwo, a także na władze w kierunku wzmocnienia społecznego wymiaru rozwoju oraz moralnego obowiązku przestrzegania praw natury.

Strukturą zawodową, jeśli już nie społeczną, która odgrywa niezmiernie istotną rolę w kształtowaniu postaw indywidualnych i w rozwoju, a rola ta może tylko zyskiwać na znaczeniu, stały się w ostatnich latach media. W dobie globalizacji, komercjalizacji i powszechnego dostępu do środków masowego przekazu, tracą one swą funkcję instrumentu informacji, stając się kolejną strukturą kształtującą (lub degradującą) postawy społeczne i zachowania grupowe.

Media, obecne już, czy się tego chce czy nie, w każdym domu i w każdej rodzinie, powinny zmienić swe zachowanie z agresywnego intruza wymuszającego na odbiorcach wyłącznie wartości komercyjne, często sprzeczne lub niszczące rodzime tradycje, zwyczaje i kulturę na zachowanie kulturalnego gościa, odnoszącego się z szacunkiem dla domowników, z pełnym poszanowaniem ich tradycji, zwyczajów, kultury, wreszcie z szacunkiem dla ich prawa wyboru.

Polityka programowa mediów powinna więc przede wszystkim skoncentrować się na rzetelnej informacji oraz na roli wychowywania nawet przez rozrywkę. Polityka taka powinna kultywować tradycje lokalne, promować szacunek dla innych i dla ich pracy, promować zachowania rozwojowe, nowe technologie, szacunek dla innych niż komercyjne wartości, piękno przyrody i możliwości rozwoju w zgodzie z prawami przyrody.

Jest oczywistym, że taka polityka programowa powinna być promowana przez państwo i przez władze samorządowe.

Wpływ wymienionych wyżej struktur jest jednak zdecydowanie zróżnicowany w układzie przestrzenno-demograficznym "miasto-wieś". O ile w gęsto zaludnionych aglomeracjach miejskich duże znaczenie mają struktury i organizacje społeczne, polityczne, etniczne, kulturalne, sportowe, a mniejsze znaczenie rodzina i Kościół, o tyle na wsi, przywiązanej do tradycji i do religii, największe oddziaływanie na kształtowanie postaw ma rodzina i Kościół. Społeczność wiejska jest też znacznie bardziej podatna na politykę medialną od mieszkańców miast.

Stąd grupą społeczną (nie strukturą) inaczej traktowaną muszą pozostać rolnicy, których znaczenie w realizacji rozwoju zrównoważonego jest nie do przecenienia, którzy jednak ze względu na indywidualny charakter swych stanowisk pracy, brak czasu na działalność grupową, tradycje i zwyczaje nie stanowią jednolitej grupy i sporadycznie tylko dają się podporządkować strukturom społecznym. Jakiekolwiek strategie, polityki czy programy wiążące tę grupę powinny zatem uwzględniać jej odrębny charakter.

Wszelkie polityki rolne i rozwoju terenów rolniczych, strategie i polityki zachowania różnorodności biologicznej, strategie i polityki zagospodarowania przestrzennego, programy dostosowawcze do zmian klimatu, wreszcie strategie i polityki rozwoju gospodarczego i społecznego powinny uwzględniać odmienność tej grupy, jej przywiązanie do tradycji, do zachowania własnej odrębności i do własnych korzeni, w tym przywiązanie do własnego kawałka ziemi. Instrumenty rozwoju zrównoważonego o odniesieniu do tej grupy społecznej muszą być więc inne niż dla mieszkańców miast, robotników i pracodawców. Każda próba mechanicznego stosowania instrumentów czysto ekonomicznych lub regulacji administracyjnych, sprzecznych z tradycjami i indywidualnym charakterem tej grupy musi skończyć się niepowodzeniem, a w sytuacjach ekstremalnych, konfliktami społecznymi.

Jest oczywistym, że przy właściwym pojmowaniu swej roli w kontekście szerszym niż własny interes grupowy i w wieloletnim horyzoncie czasowym, działania wymienionych wyżej grup i struktur społecznych muszą skoncentrować się na rozwoju zrównoważonym, jako jedynym możliwym kierunku rozwoju pozwalającym na przetrwanie i dalszy rozwój cywilizacyjny dla jednostek i w obrębie własnej grupy, regionu, kraju i wreszcie globu.

Państwo, poprzez właściwe rozwiązania prawne i instytucjonalne powinno tworzyć
możliwości i gwarancje działania dla wszystkich wymienionych wyżej struktur i grup społecznych, a poprzez właściwą politykę informacyjną i promocyjną stymulować integrację aspektów ekonomicznych, ekologicznych i społecznych w procesie rozwoju.

4.2. Rola Parlamentu i Prezydenta.

Jest oczywistym, że odpowiedzialność za realizację Strategii Rozwoju Zrównoważonego będzie spoczywać na władzy wykonawczej, a sama realizacja również na społeczeństwie, samorządach i na podmiotach gospodarczych. Konieczna jest jednak kontrola tej realizacji oraz gwarancje dla realizatorów.

Zarówno gwarantem jak i nadrzędnym "inspektorem" realizacji Strategii musi pozostać władza ustawodawcza - Parlament oraz Prezydent. Instytucje te posiadają m.in. konstytucyjne prawo inicjatyw ustawodawczych. Powinny więc one nie tylko kontrolować postępy realizacji, ale również inicjować określone działania, kreować postawy i zachowania oraz korygować działania administracji i samorządów.

Mając pochodzący ze społecznego wyboru mandat do takich działań ale też brak możliwości wykonawczych, Parlament powinien w swej strukturze powołać poselskie koło (lub komisję) rozwoju zrównoważonego, a Prezydent - społeczną radę takiego rozwoju. Pozwoli to na skuteczniejszą kontrolę działań administracji i samorządów oraz wzmocni kreatywny potencjał obu najważniejszych instytucji Państwa w tym zakresie.

4.3. Rola administracji państwowej.

Biorąc pod uwagę rolę państwa i jego struktur oraz rolę jednostek, ich grup i ich inicjatyw w rozwiniętym systemie demokratycznym, rola administracji państwowej, wliczając w to rząd, działy i struktury administracji oraz wojewodów, powinna sprowadzać się do:

- tworzenia gwarancji politycznych i legislacyjnych podstawowych praw społecznych przysługujących obywatelowi, grupom i organizacjom społecznym, prawa do rozwoju, do bezpieczeństwa, do edukacji, do równego dostępu do środowiska, do ochrony zdrowia i życia oraz własności,

- gwarantowania trwałości i ciągłości prawa i instrumentów jego egzekucji oraz równości wobec prawa,

- kreowania i inicjowania nowych idei, strategii, polityk, programów i przepisów, zgodnych z oczekiwaniami społeczeństwa, z jego aspiracjami rozwojowymi z jednoczesnym spełnieniem uwarunkowań i ograniczeń wynikających z możliwości krajowych zasobów naturalnych, wydolności środowiska, stanu gospodarki, tradycji i kultury, z zobowiązań międzynarodowych,

- zaprzestania subsydiowania nieekonomicznych i nieekologicznych działań gospodarczych i politycznych, w imię krótkoterminowych doraźnych celów stricte politycznych,

- wspomagania rozwoju, w tym finansowego, edukacji, badań naukowych, rozwoju technologicznego oraz bezpośrednich działań na rzecz efektywnego wykorzystywania zasobów, regeneracji tych zasobów i stanu środowiska, zmniejszania presji na środowisko i zdrowie, ochrony walorów kultury i przyrody,

- kreowania polityki propagandowej i promocyjnej w kierunku zrównoważonego rozwoju, wraz z promowaniem pozytywnych przykładów zarządzania środowiskiem, w tym w ramach samej administracji, np. poprzez właściwą politykę gospodarowania finansami i zamówieniami publicznymi,

- reprezentowania obywatela i grup społecznych na zewnątrz państwa, zgodnie z dobrze pojętym, długoterminowym interesem państwowym i obywatelskim.

- Administracja państwowa powinna wykonywać swe funkcje w sposób przejrzysty, zrozumiały i akceptowalny dla społeczeństwa, w szczególności zapewniając społeczeństwu dostęp do informacji, udział w procesach podejmowania decyzji oraz możliwość zaskarżania decyzji administracyjnych w każdej sprawie spornej, dotyczącej ochrony zdrowia, środowiska, bezpieczeństwa i innych dziedzin, gwarantowanych konstytucyjnie.

4.4. Rola samorządów.

Przeprowadzona w roku 1998 reforma administracyjna kraju zmniejszyła znacznie rozmiar i uprawnienia administracji państwowej cedując znaczną część tych uprawnień na samorządy gminne, powiatowe i wojewódzkie. Pozwala to na pełną realizację zasady subsydiarności, oznaczającą decentralizację uprawnień decyzyjnych na szczebel możliwie najbliższy obywatelowi. Realizowana jest też zasada uspołecznienia, poprzez bezpośredni lub pośredni udział społeczeństwa i jego wybieralnych przedstawicieli, grup i organizacji społecznych i pozarządowych w procesach rozwoju własnej jednostki terytorialnej.

Samorządy uzyskały podstawowe narzędzia realizacji rozwoju zrównoważonego, jakim jest tworzenie strategii rozwoju, planowanie zagospodarowania przestrzennego, wydawanie decyzji lokalizacyjnych oraz pozwoleń na korzystanie z zasobów środowiska i wprowadzanie w nim zmian. Narzędzia te stanowią podstawowy element zrównoważenia procesów gospodarczych oraz konstrukcji infrastruktury dla tych procesów.

Samorządy stały się również odpowiedzialne za edukację oraz za ochronę zdrowia na swoim terenie, co daje im pełną możliwość równoważenia wymiarów społecznych i ekologicznych z lokalną polityką gospodarczą i infrastrukturalną.

Wreszcie, samorządy uzyskały prawo do tworzenia własnych funduszy ekologicznych, które, obok budżetów samorządowych i dotacji z budżetu centralnego będą stanowiły podstawy finansowania lokalnego rozwoju zrównoważonego.

Poprzez lokalną integrację polityki planowania przestrzennego, wydawania pozwoleń, planów i programów gospodarczych, programów socjalnych, ochrony zdrowia, edukacji, promocji kultury, rekreacji samorządy powinny doprowadzić do takiego stanu, w którym społeczeństwo, w ramach własnej jednostki terytorialnej, mieszka, pracuje i wytwarza dobra, pobiera nauki, leczy się, a równocześnie posiada dobre warunki do wypoczynku, rekreacji i turystyki.

Prowadzenie takiej zintegrowanej polityki lokalnej przez samorządy pozwoli na istotne ograniczenie potrzeb przewozowych ludzi i towarów, na racjonalną gospodarkę zasobami własnej "przestrzeni ekologicznej", na integrację społeczności lokalnych wokół wspólnych celów oraz pobudzenie aktywności jednostek przy ich realizacji, wreszcie, co też stanowi jeden z warunków powodzenia strategii rozwoju zrównoważonego, będzie miało wpływ na pobudzenie tzw. "patriotyzmu lokalnego".

5. Instrumenty wdrażania rozwoju zrównoważonego

5.1. Zmiany instytucjonalne i zarządzanie procesem.

Proces kształtowania i realizacji rozwoju zrównoważonego w horyzoncie
długoterminowym wymagać będzie innych rozwiązań instytucjonalnych i innego sposobu zarządzania niż tradycyjny rozwój oparty wyłącznie na konsumpcyjnych wskaźnikach gospodarczych. Rozwój zrównoważony musi opierać się na integracji działań w zakresie ekonomicznym, w zakresie ekologicznym i działań w zakresie polityki społecznej.

Stąd, koniecznym jest znaczne wzmocnienie i usprawnienie koordynacji działań na poziomie rządu i komitetów Rady Ministrów. Wzmocniona musi zostać rola Komitetu Rady Ministrów do spraw Polityki Regionalnej i Rozwoju Zrównoważonego oraz rola ministrów odpowiedzialnych za działy środowiska, gospodarki morskiej i gospodarki wodnej, za kulturę, za naukę, za rolnictwo, za zdrowie i za zabezpieczenie społeczne.

Planowanie i podejmowanie decyzji powinno opierać się na realnych wskaźnikach rozwoju zrównoważonego (np. energochłonność i materiałochłonność na jednostkę PKB), na wskaźnikach zużycia surowców mineralnych, a nie tylko na suchych statystycznych danych konsumpcji zasobów, produkcji i sprzedaży, emisji zanieczyszczeń, itp. Do realizacji tego celu konieczna jest, m.in. zmiana uregulowań prawnych i instytucjonalnych dotyczących statystyki państwowej oraz sposobu pozyskiwania, przetwarzania i dystrybucji informacji.

Wzmocniona powinna zostać rola badań i planowania strategicznego, a żadne decyzje nie powinny być podejmowane w oparciu o doraźne cele polityczne i partykularne cele partyjne bez uprzednich analiz skutków ekonomicznych, ekologicznych i społecznych.

5.2. Mechanizmy ekonomiczne.

Mechanizmy ekonomiczne, które stosowane będą w realizacji Strategii Rozwoju Zrównoważonego Polski muszą uwzględniać zasadę "użytkownik i zanieczyszczający płacą". Z punktu widzenia przeciętnego obywatela i płatnika podatków wyjątkowo niesprawiedliwym i nieakceptowalnym jest, że za szkody ekologiczne i ich usuwanie spowodowane np. przez górnictwo czy transport wciąż płacić musi podatnik, opalający gazem i w dodatku nie posiadający samochodu. W szczególności, modyfikacja istniejących i rozwój nowych instrumentów ekonomicznych powinny promować te dziedziny i sposoby gospodarowania, które kierują się zasadami "prewencji" i "zarządzania przez środowisko", ograniczając poziom antropopresji na środowisko, a jednocześnie stymulować eliminowanie lub przekształcanie tych działań, w których maksymalizacja zysku osiągana jest przez producentów poprzez unikanie ponoszenia kosztów środowiskowych, względnie przerzucanie ich wyłącznie na konsumentów oraz na budżet państwa i budżety samorządowe.

Rozwój instrumentów ekonomicznych, obok już stosowanych opłat za wprowadzanie zmian w środowisku, musi iść w kierunku realnej wyceny zasobów (wody, drewna, minerałów, paliw kopalnych, gruntów, czystego powietrza), z uwzględnieniem kosztów ich pozyskiwania i kosztów przetwarzania i dystrybucji, konieczności przeciwdziałania zaburzeniom równowagi podaż - popyt w wyniku prognozowanego wyczerpywania zasobów, w tym kosztów poszukiwania i wprowadzania na rynek ich substytutów, a wreszcie kosztów naprawy szkód w środowisku i zwiększonych nakładów na ochronę zdrowia.

Internalizacja kosztów zewnętrznych do cen zasobów, a w konsekwencji do cen produktu powinna być stymulatorem postępu technologicznego i zachowań producentów i konsumentów, nie może jednak powodować redukcji konkurencyjności produktów na rynku wewnętrznym i międzynarodowym.

Integracji polityki gospodarczej i ekologicznej, obok realnej wyceny zasobów, powinny również służyć subsydia i polityka fiskalna promujące rozwój technologiczny oraz działania proekologiczne, np. odzysk surowców, recykling, stosowanie surowców i źródeł odnawialnych, wspomagających konkurencyjność produktów "czystszych" ekologicznie na rynku.

Biorąc pod uwagę niezbędną, choć szkodliwą z ekologicznego punktu widzenia, produkcję określonych towarów i dóbr oraz opakowań, w szczególności opakowań jednorazowych, koniecznym będzie wprowadzenie na szerszą skalę tzw. depozytów ekologicznych, czyli opłat zwrotnych za niektóre produkty, np. za akumulatory, baterie, opakowania szklane i wielokrotnego użytku, wymuszające na konsumentach i producentach zwiększoną odpowiedzialność za odprowadzane odpady i stymulujące ich wtórne zagospodarowanie.

Rozważone powinno być zastosowanie ubezpieczeń ekologicznych, w szczególności przy wzmożonym ryzyku produkcji, konsumpcji lub sąsiedztwie obiektów przemysłowych mających znaczący wpływ na środowisko.

Dużą rolę w rozwoju zrównoważonym może odegrać zmiana polityki fiskalnej, czyli tzw. zazielenianie systemu podatkowego. Zmiana tej polityki musi polegać na stopniowym zwiększaniu opodatkowania surowców, paliw i energii przy jednoczesnym zmniejszaniu opodatkowania wartości dodanej.

System taki będzie promował rozwój technologiczny, raczej przetwórstwo niż handel zasobami, tworzenie nowych miejsc pracy, w efekcie doprowadzi do racjonalnej gospodarki surowcowej a tym samym do sprowadzenia emisji zanieczyszczeń i presji na środowisko do pewnego, nie dającego się uniknąć, minimum.

Rozwój instrumentów ekonomicznych powinien iść również w kierunku zwiększania opłacalności działalności gospodarczej mało szkodliwej dla środowiska, pobudzania inicjatyw i rozwoju technologicznego, czyli wdrażania strategii podwójnej korzyści ekonomicznej i ekologicznej (win-win strategy) oraz racjonalnego wykorzystywania zasobów naturalnych.

5.3. Mechanizmy, instytucje i środki finansowania.

Mechanizmy finansowania rozwoju zrównoważonego powinny sprzyjać realizacji zasady, że opłaty za korzystanie ze środowiska i wprowadzanie w nim zmian oraz kary za łamanie prawa środowiskowego powinny służyć naprawie wyrządzonych szkód oraz wspieraniu inicjatyw łagodzących presję na środowisko w wyniku działalności człowieka.

Do instrumentów polityki ekonomicznej Strategii Rozwoju Zrównoważonego Polski powinno należeć całkowite, choć rozłożone w czasie ze względów społecznych, wycofanie się państwa z subsydiowania nieekologicznych i nierozwojowych gałęzi gospodarki, przede wszystkim wydobycia paliw i surowców kopalnych, eksportu surowców, produkcji energii, hutnictwa i jego produktów, nawozów chemicznych i środków ochrony roślin oraz produkcji rolnej wykorzystującej te środki.

Pomoc państwa, w formie subsydiów, ulg podatkowych i celnych, wyrównywania pozycji na rynku krajowym i międzynarodowym, powinna być kierowana w stronę produkcji o jak najwyższej wartości dodanej, przede wszystkim dla stosowania najlepszych dostępnych technologii, zarządzania środowiskiem na poziomie zakładów, stosowania surowców z odzysku, technik niskoodpadowych, energo- i materiałooszczędnego, trwałego budownictwa, rolnictwa organicznego, opartego na gospodarstwach rodzinnych, wykorzystywania źródeł odnawialnych, efektywnego transportu publicznego, edukacji ekologicznej i promocji zmian trendów konsumpcji, aktywnej ochrony zasobów różnorodności biologicznej, zalesień, tworzenia nowych miejsc pracy, dostępu do kultury, działań prewencyjnych ochrony zdrowia i zabezpieczeń socjalnych.

Finansowa pomoc państwa powinna być realizowana przede wszystkim przez budżet państwa oraz przez budżety samorządowe. Znaczącą rolę powinny w dalszym ciągu odgrywać niezależne od budżetu fundusze ekologiczne. Fundusze te powinny jednak rozszerzyć zakres swej działalności poza sferę inwestycji w ochronie środowiska na wszystkie sfery rozwoju zrównoważonego, przede wszystkim na edukację, naukę i rozwój technologii, na wspieranie ekologicznych, dobrowolnych działań gospodarczych np. uzyskiwanie przez podmioty gospodarcze certyfikatów "czystszej produkcji", EMAS, ISO 14 000, wykorzystywanie odnawialnych źródeł energii, programy "zdrowie i środowisko", ekologizację infrastruktury transportowej, rolnictwo organiczne, turystykę kwalifikowaną.

Stopniowo redukowana powinna być rola bezzwrotnej pomocy z zagranicy na rzecz wzrastającego udziału środków własnych inwestora, tanich kredytów bankowych i z funduszy ekologicznych, bezpośrednich inwestycji zagranicznych i kapitałów prywatnych.

5.4. Prawne uwarunkowania rozwoju zrównoważonego.

Decyzje i ich realizacja w ramach Strategii, polityk i programów zrównoważonego rozwoju spoczywać będą w rękach administracji państwowej, samorządów, podmiotów gospodarczych i obywateli. Swoboda podejmowania tych decyzji powinna być jednak ograniczona do działań legalnych, zgodnych z interesem państwa i społeczeństwa oraz z kierunkami wyznaczonymi przez Strategię Rozwoju Zrównoważonego Polski. W szczególności legalność i przejrzystość takich działań powinna być zagwarantowana w przypadku korzystania z finansów publicznych, tzn. z budżetu państwa, budżetów samorządowych, funduszy ekologicznych oraz środków pomocy zagranicznych.

Zagwarantowana powinna być również swoboda działań gospodarczych i ich ciągłość, ale też równy dostęp do zasobów przez podmioty państwowe, sektor prywatny i jednostki, równa odpowiedzialność za stan tych zasobów, bezpieczeństwo społeczeństwa, środowiska, kultury i tradycji, dostęp do informacji, do procesów decyzyjnych i do wymiaru sprawiedliwości.

Wymienione ramy oraz gwarancje muszą być określone przez prawo w ustawach, rozporządzeniach wykonawczych, decyzjach rządu, uchwałach sejmowych, dekretach prezydenckich, uchwałach samorządów, porozumieniach i umowach międzynarodowych, międzysektorowych i międzypodmiotowych.

Rozwój prawa powinien być zgodny z jego służebną funkcją wobec społeczeństwa i państwa oraz z zasadami i kierunkami rozwoju zrównoważonego. Ponadto, rozwój prawa powinien iść w kierunku:

- znacznego polepszenia jednoznaczności uwarunkowań, a tym samym ograniczenia swobody interpretacji,

- zwiększenia przejrzystości przepisów i ich zrozumiałości dla przeciętnego obywatela bez potrzeby zwracania się do prawników,

- zagwarantowania swobód, przywilejów, obowiązków i zasad funkcjonowania państwa obywatelskiego w nurcie zrównoważonego rozwoju,

- usankcjonowania instytucji, instrumentów ekonomicznych, finansowych i innych niezbędnych dla realizacji procesu zrównoważonego rozwoju,

- zgodności z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej,

- zgodności z podjętymi i planowanymi do podjęcia zobowiązaniami międzynarodowymi wiążącymi prawnie i deklaratywnymi,

- zgodności z rzeczywistym, długoterminowym interesem obywatela, wynikającym z jego aspiracji rozwojowych.

5.5. Edukacja na wszystkich poziomach.

Wielokrotnie już było wspominane, że podstawowym warunkiem powodzenia realizacji zrównoważonego kierunku rozwoju kraju jest aktywny udział świadomego i dobrze wyedukowanego społeczeństwa. Tylko dobrze i we właściwym kierunku wyedukowane jednostki mogą dokonywać świadomych wyborów w sferze zrównoważonej konsumpcji dóbr i usług, podejmować świadome decyzje na poziomie podstawowej komórki społecznej, zespołów i grup zawodowych, społecznych i politycznych, samorządów i administracji, kolektywnie współdziałać w realizacji wspólnych celów.

Stąd, edukacja jednostek powinna być prowadzona w sposób ciągły, rozpoczynając od właściwego wychowywania w rodzinie, poprzez systemy edukacji formalnej, czyli przez szkolnictwo podstawowe, ponadpodstawowe i wyższe, do edukacji nieformalnej koncentrującej się m.in. na programach i promocji odpowiednich zachowań. Przy tym założeniu, edukacja i ciągłe podnoszenie poziomu wiedzy i świadomości stanowić musi element stale towarzyszący życiu i działalności jednostek.

Edukacji, w równym stopniu, choć w oparciu o różne programy, powinny zostać poddane dzieci i młodzież, rodzice, mający największy wpływ na kształtowanie charakterów, nauczyciele przekazujący swą wiedzę i doświadczenie uczniom i studentom, liderzy grup społecznych, politycznych i zawodowych, działacze gospodarczy i przedsiębiorcy, rolnicy, członkowie samorządów i pracownicy administracji.

Tak pojmowana edukacja, mimo różnic w poziomach i programach, musi zawierać wspólny element, jakim będzie dostrzeganie korelacji, umiejętność integrowania i równoważenia aspektów ekonomicznych, ekologicznych i społecznych w każdej działalności.

Programy nauczania formalnego, szczególnie na poziomie podstawowym, nie powinny być nastawione na bardzo wąskie specjalizacje, ale we właściwy sposób wplatać elementy ekologiczne i społeczne do bloków nauczania ścisłego i humanistycznego, zaś elementy ekonomiczne do bloków nauczania przyrodniczego. Rozwijane powinny być interdyscyplinarne programy nauczania, szczególnie na poziomie średnim i wyższym.

Biorąc pod uwagę wychowawczą funkcję szkoły, w jej programach powinny się także znaleźć nauka samodzielnego myślenia, ale i kolektywnego działania, wpajanie odpowiedzialności za działalność i nauka zdolności przewidywania skutków działań.

W programach edukacji nieformalnej powinny się znaleźć wzorce zmian trendów konsumpcji, promocja innych niż konsumpcyjne wartości i innego niż konsumpcyjny stylu życia. W tę formę edukacji powinien włączyć się Kościół oraz media, a także organizacje pozarządowe.

Rola administracji i samorządów powinna ograniczyć się do tworzenie warunków prawnych i instytucjonalnych dla rozwoju zrównoważonych kierunków edukacji formalnej i nieformalnej, wsparcia finansowego oraz polityki prorodzinnej.

5.6. Rozwój nauki i transfer technologii.

Utrzymanie stałego wzrostu gospodarczego przy jednoczesnym wzroście efektywności wykorzystania surowców i paliw, zastosowaniu alternatywnych, odnawialnych źródeł, recyklingu, restauracji zasobów przyrody, wymagać będzie stałego rozwoju technologii, transferu tych technologii, a więc wsparcia nauki i środowisk naukowych.

Rozwój nauki i technologii, w szczególności technologii przyjaznych środowisku, wymagać będzie bardzo dużych nakładów finansowych i przyjaznego klimatu społecznego i politycznego.

Jest oczywistym, że większość kosztów rozwoju technologicznego powinna ponosić gospodarka, która też w największym stopniu będzie uczestniczyć w zyskach z wdrażania tych technologii i z ich transferu.

Nieodzowną jest jednak, przynajmniej w pierwszym okresie realizacji Strategii, znaczna pomoc finansowa państwa. Pomoc ta może też być potrzebna w późniejszych fazach rozwoju zrównoważonego, szczególnie w dziedzinach nieprodukcyjnych i nierynkowych, takich jak rozwój nauk humanistycznych i przyrodniczych, badania podstawowe.

W tej dziedzinie największą rolę będzie odgrywać administracja państwowa, nie tylko jako dysponent środków budżetowych ale, przede wszystkim, kreując właściwy, przyjazny nauce i uczonym klimat społeczny, tworząc warunki bezpieczeństwa dla twórców, poprzez, m.in. ochronę własności intelektualnej oraz warunki dla transferu technologii.

5.7. Informacja w procesach decyzyjnych.

Decyzje dotyczące jakichkolwiek działań rozwojowych, jeśli ten rozwój ma być zrównoważony muszą być podejmowane w oparciu o rzetelną analizę stanu wyjściowego, analizę trendów zmian oraz o prognozę efektów ekonomicznych oraz skutków ekologicznych i społecznych w horyzontach krótko-, średnio- i długoterminowych.

Takie analizy muszą być wsparte przez odpowiednio przetworzone do postaci wskaźników dane statystyczne, aktualną informację o stanie aktualnym oraz naukowo uzasadnione metody prognoz.

Decydenci wszelkich szczebli muszą mieć możliwość swobodnego i szybkiego dostępu do takich informacji, których przepływ mogą zapewnić tylko nośniki elektroniczne poprzez skomputeryzowane sieci informatyczne (np. INTERNET). Jest też oczywistym, że decydenci muszą posiadać odpowiednie przygotowanie merytoryczne do podejmowania decyzji w oparciu o rzetelną, obiektywną informację, a nie intuicyjnie, z przyczyn politycznych czy pod presją społeczną.

Warunkiem powodzenia procesu rozwoju zrównoważonego jest udział społeczny w podejmowaniu decyzji oraz społeczna akceptacja decyzji. Stąd proces decyzyjny powinien być przejrzysty, decyzje zrozumiałe, a społeczeństwo odpowiednio wcześnie i odpowiednio dokładnie doinformowane.

Informacja w procesie decyzyjnym to nie tylko podstawa podejmowania decyzji ale też narzędzie komunikacji pomiędzy decydentami a społeczeństwem. Dostęp społeczny do informacji jest już obecnie gwarantowany przez Konstytucję. Koniecznym jest jednak udrożnienie kanałów dwustronnego przepływu informacji pomiędzy decydentami a społeczeństwem, odpowiednie przygotowanie i decydentów i przedstawicieli społeczeństwa do wzajemnego komunikowania się oraz utworzenie struktur tej komunikacji, w tym odpowiednich baz danych.

Główną rolę w tworzeniu odpowiednich systemów zbierania, przetwarzania i przepływu informacji niezbędnych do podejmowania decyzji oraz do komunikacji społecznej musi pełnić administracja państwowa. Dużą i odpowiedzialną rolę pełnić będą, szczególnie w zakresie komunikacji społecznej, także samorządy, organizacje pozarządowe oraz media.

Środowiska naukowe powinny aktywnie włączyć się do opracowania odpowiednich metod zbierania i przetwarzania informacji do postaci prognoz oraz algorytmów optymalizacyjnych dla opcji decyzyjnych.

5.8. Zarządzanie poprzez środowisko i zintegrowany system pozwoleń.

Po okresie dominacji metod ochrony środowiska typu "końca rury" i zasady "wydawaj i egzekwuj polecenia", oraz prewencyjnej strategii likwidacji zanieczyszczeń "u źródła", obecnie coraz powszechniej stosowana jest doktryna "zarządzania poprzez środowisko" na poziomie zakładów produkcyjnych i usługowych oraz na poziomie każdego stanowiska pracy.

Doktryna zarządzania poprzez środowisko jest, jak dotąd, jedyną doktryną w rzeczywisty sposób integrującą aspekty ekonomiczne i ekologiczne w tzw. strategii podwójnej korzyści. Doktryna ta pozytywnie wpisuje się w proces rozwoju zrównoważonego z uwagi na obowiązek trwałego podnoszenia poziomu wymagań i mechanizmu samodoskonalenia (standard ISO 14 000 i dyrektywa EMAS). Stąd może ona być rekomendowana jako instrument Strategii Zrównoważonego Rozwoju Polski do 2025 roku.

Zarządzanie poprzez środowisko polega, w dużym uproszczeniu, na takiej działalności produkcyjnej lub usługowej, w ramach której trwa ciągła kontrola i redukcja zużycia zasobów naturalnych, co prowadzi do systematycznej redukcji powstawania i emisji zanieczyszczeń. Ciągłość tego procesu może być zagwarantowana jedynie poprzez postęp technologiczny i modernizację rozwiązań organizacji produkcji.

Stosowanie zarządzania poprzez środowisko stymulować więc będzie rozwój nauki i postęp technologiczny, a dzięki płynącym stąd korzyściom ekonomicznym musi spowodować wzrost zainteresowania inwestorów, którzy przejmą od państwa znaczną część finansowania nauki.

Rola administracji państwowej, a przede wszystkim samorządów, musi polegać na tworzeniu warunków atrakcyjnych dla przedsiębiorstw do podejmowania działania i zdobywania certyfikatów EMAS lub/i ISO 14 000 poprzez system porozumień dobrowolnych bądź też poprzez wymuszanie stosownych postaw w drodze tzw. zintegrowanego systemu pozwoleń opartego na założeniu, że redukcja jednego typu działalności szkodliwej dla zdrowia i środowiska nie może powodować wzrostu zagrożenia innego typu. Sprzyjać temu będzie system zintegrowanych ocen oddziaływania na środowisko, przekształconych z dotychczasowych jednorazowych prognoz oddziaływania na etapie pozwolenia w proces kontroli oddziaływania na etapie prognozy, budowy i eksploatacji.

Rolą środowisk naukowych będzie wypracowanie projektów, a administracji państwowej ich usankcjonowanie, w sferze efektywnych metod zarządzania poprzez środowisko, zakresu zintegrowanych pozwoleń oraz elementów procesu ocen. Rolą samorządów będzie kontrola i monitorowanie tych procesów. Rolą przedsiębiorców - wdrażanie tych metod oraz najlepszych dostępnych technologii. Rolą obywateli i organizacji pozarządowych kontrola działań i samorządów i przedsiębiorców, z możliwością udziału w procesie decyzyjnym i zaskarżania decyzji do organów sądowych.

Do środowisk naukowych należeć będzie także opracowywanie technologii oraz metod wyboru i wdrożeń tzw. Najlepszych Dostępnych Technologii, których stosowanie jest warunkiem niezbędnym przy zintegrowanym systemie pozwoleń.

Wprowadzenie systemu zintegrowanych pozwoleń będzie nie tylko znaczącym krokiem naprzód w procesie Zrównoważonego Rozwoju Polski do 2025 roku ale też wspomagać będzie proces integracji z Unią Europejską poprzez dostosowanie się do Dyrektywy IPPC (Integrated Pollution Prevention and Control).

5.9. Współpraca międzynarodowa.

Z natury procesów środowiskowych oraz z postępującej globalizacji procesów ekonomicznych i społecznych wynika wniosek o transgranicznym znaczeniu rozwoju zrównoważonego. Fakt, że środowisko, a szczególnie jego degradacja, nie uwzględnia granic administracyjnych, jest powszechnie znanym i uznawanym we współpracy z zagranicą od wielu dziesięcioleci. Globalizacja procesów ekonomicznych i społecznych, a także uwarunkowań ekologicznych to efekt ostatniej dekady, który jednak będzie miał zasadniczy wpływ na rozwój również w następnym stuleciu.

Uwarunkowania zewnętrzne, np. wojny, kryzysy w krajach sąsiadujących, załamania na rynkach surowcowych, klęski ekologiczne, a nawet manipulacje na giełdach kapitałowych mogą w istotnym stopniu zakłócić proces rozwoju zrównoważonego w Polsce. Wynika stąd, że polityka zagraniczna kraju powinna promować wszystkie działania mające na celu zabezpieczenie przed skutkami kryzysów zewnętrznych lub minimalizacje tych skutków, zabezpieczenie przed importem zanieczyszczeń i innych zagrożeń dla środowiska i zdrowia, ochronę własnych zasobów kopalnych i przyrody, w tym także ochronę zagrożonych gatunków oraz tradycji i dóbr kultury, a z drugiej strony promocję polskich produktów, myśli technicznej, walorów turystycznych itp.

Współpraca z zagranicą powinna tworzyć warunki i być nośnikiem dla transferu nowoczesnych technologii i bezpośrednich inwestycji zagranicznych w Polsce, jak i polskich poza granice kraju. Do realizacji tego celu powinny być wykorzystywane tradycyjne procesy rynku zagranicznego, ale też, w możliwie najszerszym stopniu, elastyczne mechanizmy ekonomiczne międzynarodowych umów ekologicznych, np. elastyczne mechanizmy Protokółu z Kioto do Ramowej Konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu (mechanizm Joint Implementation, Mechanizm Czystego Rozwoju, i Handel Emisjami) oraz bezzwrotną pomoc zagraniczną dla Polski i Polski dla krajów rozwijających się.

Polska powinna więc w możliwie najkrótszym czasie ratyfikować (lub przystąpić) te umowy międzynarodowe, które stanowią zabezpieczenie własnych zasobów środowiska, chronią to środowisko przed eksportem zanieczyszczeń lub mogą stanowić platformę transferu technologii i polskiej ekspansji gospodarczej i politycznej.

Polska, jako członek Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD), a więc klubu 29 najbardziej rozwiniętych gospodarczo krajów świata, powinna w możliwie najkrótszym czasie stworzyć struktury pomocy dla krajów rozwijających się i krajów o gospodarkach w okresie transformacji. Taka pomoc, odpowiednio kierowana, stanowi skuteczny nośnik dla transferu krajowych technologii i dla rozwoju eksportu, a także dla promocji kultury, turystyki oraz ekspansji politycznej.

5.10. Wskaźniki rozwoju zrównoważonego, planowanie i monitoring realizacji.

Decyzje w zakresie rozwoju gospodarczego, społecznego i ekologicznego powinny być podejmowane w oparciu o rzetelną ocenę stanu istniejącego oraz o potwierdzoną naukową prognozę efektów ekonomicznych oraz skutków ekologicznych i społecznych. Decyzja takie powinny być korygowane na bieżąco w zależności od stwierdzonych poprzez monitoring zmian parametrów wyjściowych dla danego modelu decyzji.

Dla takiego modelu decyzyjnego konieczne są odpowiednie wskaźniki, do postaci których przetwarzane będą dane wyjściowe, na podstawie których monitorowane będą postępy i ustanawiane granice poszczególnych faz rozwoju i jego zrównoważenie, a także korekty polityk, programów i planowania rozwoju sektorowego.

Wskaźniki tego typy opracowane są od szeregu lat przez Komisję Trwałego Rozwoju ONZ, przez Komitet Polityki Ekologicznej OECD (EPOC) oraz przez Komisję Europejską.

Jak dotąd, żadne z tych wskaźników nie zostały wdrożone do praktyki decyzyjnej, przede wszystkim z uwagi na znaczną bezwładność i zachowawczość istniejących systemów statystyk krajowych i międzynarodowych (np. EUROSTAT), wyjątkowo niechętnie odnoszących się do wszelkich zmian w zakresie, trybie i metodach zbierania, przetwarzania i dystrybucji informacji.

Drugim elementem opóźniającym zastosowanie tych wskaźników do praktyki jest przyzwyczajenie decydentów do form istniejących i ich niechęć do stosowania innych niż tradycyjne zestawy informacyjne. Dotyczy to również stosunkowo nowoczesnych systemów zarządzania stosowanych w Komisji Europejskiej oraz w najbardziej rozwiniętych gospodarczo krajach świata, np. przez rządy USA., Niemiec, Wielkiej Brytanii, Japonii. Jak dotąd powstały jedynie symulacyjne raporty rozwoju zrównoważonego, obejmujące jedynie część zagadnień tego rozwoju. Podobne prace symulacyjne prowadzone są także w Polsce.

Dla prawidłowego planowania działań rozwojowych, monitoringu ich skuteczności oraz ewentualnego korygowania kierunków tych działań powinny być stosowane dwa rodzaje wskaźników, tzn.:

- wskaźniki ilościowe stanu zasobów, produkcji, konsumpcji, przyrostu (lub spadku) dochodów, wskaźniki demograficzne, pozycja waluty i poziom inflacji, wreszcie poziom PKB,

- wskaźniki jakościowe, np. zużycie energii, wody, surowców na jednostkę PKB, dochód narodowy per capita, poziom wzrostu (lub spadku) siły nabywczej, stopień zużycia surowców i innych zasobów nieodnawialnych, jakość elementów środowiska i parcia na środowisko w wyniku działalności gospodarczej, rozwój technologii poprzez wdrożenia i efektywność, wpływ warunków zewnętrznych.

O ile pierwszy rodzaj wskaźników daje orientację co do stanu wyjściowego i możliwości lokalnych, o tyle drugi rodzaj wskaźników uwzględnia już współzależności pomiędzy trzema filarami rozwoju zrównoważonego, tzn. gospodarką, środowiskiem i społeczeństwem, pozwalając na ocenę i prognozę efektów oraz korekty postępowania.

Strategia Zrównoważonego Rozwoju Polski do 2025 roku powinna rekomendować adaptację już opracowanych wskaźników jakościowych do warunków polskich oraz rozwój prac badawczych w kierunku stworzenia systemu optymalizacyjnego dla różnych opcji decyzyjnych w oparciu o rozeznany stan zasobów środowiska i wydolności społeczeństwa (przestrzeń ekologiczna) oraz o jakościowe wskaźniki postępów i efektywności działań rozwojowych.

Przyznać trzeba, że w świetle niektórych wskaźników obecny rozwój kraju poza niekwestionowanym postępem w zakresie ochrony środowiska posiada także pewne cechy świadczące o jego niezrównoważonym charakterze (pod pewnymi względami). Takie oceny dokonane zostały w raportach InE jak "Agenda niespełnionych nadziei. Społeczna ocena realizacji Agendy 21", "10 lat transformacji w Polsce - ochrona środowiska. Diagnoza stanu środowiska i realizacji Polityki Ekologicznej Państwa, czy raport Ekorozwój przez odmaterializowanie produkcji i konsumpcji - strategia dla nowej polityki ekologicznej. W tym ostatnim przy współpracy Instytutu w Wuppertal policzono materialny wskaźnik obciążenia środowiska w Polsce na jedną osobę rocznie. W 1997 roku wyniósł on 32 tony i wzrósł od 1992 roku o 10 ton.

6. Podsumowanie

Z powyższych rozważań, założeń i rekomendacji wynika jednoznacznie, że rozwój zrównoważony jest procesem ciągłym, a nie przedsięwzięciem o ściśle określonych warunkach brzegowych, trybie realizacji i zdefiniowanych celach.

Warunkiem koniecznym takiego rozwoju jest ciągłe równoważenie jego trzech bazowych wymiarów, tzn. wymiaru ekonomicznego, wymiaru ekologicznego i wymiaru społecznego. Jakiekolwiek osłabienie lub wzmocnienie jednego wymiaru kosztem innych musi w efekcie prowadzić do kryzysów we wszystkich trzech wymiarach.

Wynika stąd też, że ten rodzaj rozwoju poddawany będzie wpływowi nieznanych i niemożliwych obecnie do przewidzenia zmian warunków zewnętrznych i wewnętrznych.

Role głównych aktorów procesu rozwoju zrównoważonego, tzn. społeczeństwa, jego struktur i grup, samorządów, administracji państwowej i jej działów, Parlamentu i Głowy Państwa zostały już stosunkowo precyzyjnie i jednoznacznie określone w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i w odpowiednich aktach prawnych. Ciągle jeszcze wiele do życzenia pozostawia rozwój mechanizmów i instrumentów prawnych, ekonomicznych i technicznych rozwoju zrównoważonego, które wciąż jeszcze pozostają niekompatybilne, niezintegrowane i niekomplementarne w układzie trzech głównych wymiarów rozwoju - ekonomicznym, ekologicznym i społecznym. Zadaniem projektantów Strategii oraz wynikających z niej polityk, programów i planów sektorowych, jak również zadaniem głównych aktorów procesu rozwoju zrównoważonego będzie zatem konstrukcja i ciągłe doskonalenie mechanizmów, które w sposób niemal automatyczny pozwolą na wyrównywanie poziomów wszystkich wymiarów jednocześnie.

Nie oznacza to oczywiście, że określenie w Strategii Zrównoważonego Rozwoju Polski do 2025 roku konkretnych rekomendacji i wskazówek jest niemożliwe lub niecelowe. Przeciwnie, ramy, kierunki, instrumenty stymulujące rozwój muszą zostać wyznaczone, a następnie sukcesywnie wprowadzane do praktyki. Natomiast skuteczność podejmowanych działań oraz zmiany warunków zewnętrznych i wewnętrznych muszą być sukcesywnie monitorowane przy zastosowaniu obiektywnych wskaźników jakościowych, a wyniki tego monitoringu powinny służyć bieżącym korektom polityk, programów i planów sektorowych i międzysektorowych.

W praktyce oznacza to, że Strategia Zrównoważonego Rozwoju Polski do 2025 roku, w sferze założeń programowych musi pozostać niezmienną, natomiast w sferze instrumentalnej będzie dokumentem żywym, otwartym na korekty wynikające z obiektywnej oceny warunków zewnętrznych i wewnętrznych oraz prognozy ich zmian.

Rozwiązaniem idealnym będzie więc trwała równowaga trzech wymiarów rozwoju zrównoważonego, tzn. rozwoju gospodarczego, rozwoju społecznego i racjonalnego wykorzystywania zasobów środowiska (przestrzeni ekologicznej) oraz trwały mechanizm wyrównywania (korekty) poziomów rozwoju tych wymiarów, oparty o czysto fizyczną zasadę naczyń połączonych.